Opakowanie przez wiele lat traktowano przede wszystkim jako narzędzie służące ochronie, transportowi i sprzedaży produktu. Jego wpływ na środowisko skupiał uwagę dopiero, kiedy stawał się odpadem. Przyjęte przez Unię Europejską rozporządzenie w sprawie opakowań i odpadów opakowaniowych skupia się na zmianie wspomnianej percepcji. Punkt ciężkości przesuwa się z samego zagospodarowania odpadu na zapobieganie jego powstawaniu, projektowanie opakowań z myślą o obiegu zamkniętym i ich ponownym użyciu. PPWR weszło w życie 11 lutego 2025 roku, natomiast większość przepisów zacznie obowiązywać od 12 sierpnia 2026 roku. Forma rozporządzenia nie jest przypadkowa. W przeciwieństwie do dyrektywy przepisy będą stosowane bezpośrednio we wszystkich państwach członkowskich, co ma ograniczyć różnice między krajowymi regulacjami i ujednolicić wymagania wobec przedsiębiorstw, działających na rynku europejskim.

Recykling zaczyna się na etapie projektu

Jednym z najważniejszych założeń PPWR jest odejście od przekonania, że o przydatności opakowania do recyklingu decyduje wyłącznie sposób jego późniejszej zbiórki. Możliwość odzyskania materiału jest w dużej mierze przesądzana już podczas projektowania. Znaczenie mają między innymi zastosowane tworzywa, liczba połączonych ze sobą warstw, rodzaj kleju, etykiety, zamknięcia, barwniki oraz możliwość rozdzielenia poszczególnych elementów.

Zgodnie z nowymi regulacjami do 2030 roku opakowania wprowadzane na rynek unijny mają nadawać się do recyklingu. Początkowo będzie to oceniane głównie na podstawie ich konstrukcji. Od 2035 roku znaczenia nabierze również możliwość przetwarzania opakowań na dużą skalę w rzeczywiście funkcjonujących instalacjach. Nie wystarczy zatem laboratoryjne potwierdzenie, że dany materiał można poddać recyklingowi. Konieczne będzie wykazanie, że istnieje praktyczny system jego zbiórki, sortowania i przetwarzania.

Takie podejście może istotnie wpłynąć na rynek opakowań wielomateriałowych. Konstrukcje, które zapewniają bardzo dobre właściwości ochronne, ale są trudne do rozdzielenia, będą musiały zostać przeprojektowane albo zastąpione rozwiązaniami łatwiejszymi do przetworzenia. Producenci będą coraz częściej wybierać opakowania jednomateriałowe, ograniczać liczbę dodatków oraz konsultować projekty nie tylko z działem marketingu, lecz także z sortowniami i przedsiębiorstwami recyklingowymi.

PPWR przewiduje ponadto powiązanie kosztów rozszerzonej odpowiedzialności producenta z właściwościami środowiskowymi opakowania. W praktyce przedsiębiorstwo stosujące konstrukcję trudną do recyklingu może ponosić wyższe opłaty niż producent, którego opakowanie łatwo włączyć do obiegu materiałowego. Eko-projektowanie przestaje więc być wyłącznie elementem wizerunku marki. Staje się czynnikiem wpływającym na koszty prowadzenia działalności.

 

Recyklat jako pełnoprawny surowiec

Drugim filarem nowych przepisów jest zwiększenie wykorzystania surowców wtórnych. PPWR wprowadza minimalne udziały recyklatu w opakowaniach z tworzyw sztucznych, które będą stopniowo rosły w latach 2030-2040. Konkretne poziomy zależą między innymi od rodzaju opakowania, jego przeznaczenia oraz kontaktu z żywnością. Regulacja ma w ten sposób stworzyć stabilny popyt na wysokiej jakości tworzywa pochodzące z recyklingu i ograniczyć zapotrzebowanie na surowce pierwotne.

Jest to istotna zmiana, ponieważ dotychczas rynek recyklatów był mocno uzależniony od cen ropy naftowej i tworzyw pierwotnych. Gdy nowy surowiec stawał się tańszy, zainteresowanie materiałem z recyklingu często malało. Obowiązkowe poziomy zawartości recyklatu mają częściowo uniezależnić popyt od krótkoterminowych zmian cen.

Nowe obowiązki nie rozwiążą jednak automatycznie wszystkich problemów. Aby przedsiębiorstwa mogły realizować cele dotyczące zawartości materiału wtórnego, potrzebne są odpowiednio czyste strumienie odpadów, skuteczna selektywna zbiórka oraz rozwinięte instalacje sortowania i recyklingu. Szczególnym wyzwaniem pozostają opakowania mające kontakt z żywnością, w przypadku których surowiec wtórny musi spełniać rygorystyczne wymagania bezpieczeństwa.

Dlatego PPWR należy postrzegać nie jako zbiór obowiązków skierowanych wyłącznie do producentów opakowań, ale jako impuls do modernizacji całego systemu. Obejmuje on projektantów, dostawców materiałów, handel, firmy komunalne, sortownie, recyklerów oraz konsumentów odpowiedzialnych za prawidłową segregację.

Ponowne użycie przed recyklingiem

Najbardziej widoczna zmiana dotyczy roli ponownego użycia. Dotychczas wiele strategii środowiskowych koncentrowało się głównie na zastępowaniu jednego materiału innym albo na zwiększaniu poziomów recyklingu. PPWR przypomina jednak o hierarchii postępowania
z odpadami: w pierwszej kolejności należy zapobiegać ich powstawaniu, następnie przygotowywać produkty do ponownego użycia, a dopiero później poddawać je recyklingowi.

Rozporządzenie wprowadza cele ponownego użycia dla wybranych kategorii opakowań, między innymi opakowań transportowych, zbiorczych oraz części opakowań napojów. Oznacza to rozwój systemów, w których skrzynki, pojemniki, palety, kubki czy butelki pozostają w obiegu przez wiele cykli. Samo zastosowanie trwalszego materiału nie będzie jednak wystarczające. Opakowanie wielokrotnego użytku musi funkcjonować w ramach zorganizowanego systemu zwrotu, odbioru, mycia, kontroli i ponownego napełniania.

W praktyce skuteczność takich rozwiązań będzie zależała od logistyki. Opakowanie, które teoretycznie nadaje się do wykorzystania kilkadziesiąt razy, nie przyniesie oczekiwanych korzyści, jeżeli znaczna część egzemplarzy nie wróci do systemu albo będzie transportowana na duże odległości w celu umycia. Konieczne staje się więc analizowanie całego cyklu życia, a nie ocenianie opakowania wyłącznie na podstawie materiału, z którego zostało wykonane.

PPWR wspiera również rozwiązania polegające na ponownym napełnianiu. W sektorze gastronomicznym i usługach na wynos konsumenci mają uzyskiwać szerszy dostęp do opakowań wielorazowych oraz możliwość korzystania z własnych pojemników. Opakowania przeznaczone do ponownego użycia muszą przy tym spełniać wymagania higieniczne, zdrowotne i bezpieczeństwa oraz nadawać się do skutecznego czyszczenia i wielokrotnego napełniania.

Mniej opakowań, a nie tylko lepsze opakowania

Regulacja nie ogranicza się do pytania, z czego wykonano opakowanie i co stanie się z nim po użyciu. Nakazuje również ocenić, czy dane opakowanie jest w ogóle potrzebne i czy nie zawiera nadmiernej ilości materiału.

Unijne cele przewidują zmniejszenie ilości odpadów opakowaniowych przypadających na mieszkańca o 5 proc. do 2030 roku, o 10 proc. do 2035 roku i o 15 proc. do 2040 roku – w porównaniu z poziomem z 2018 roku. Przedsiębiorcy będą musieli ograniczać masę i objętość opakowań do minimum niezbędnego do ochrony produktu. Szczególne znaczenie ma to w handlu internetowym, gdzie PPWR ma ograniczyć wysyłanie niewielkich produktów w nieproporcjonalnie dużych pudełkach wypełnionych materiałem zabezpieczającym.

Od 2030 roku ograniczone zostaną również niektóre formaty jednorazowe, zwłaszcza tam, gdzie uznano je za zbędne lub łatwe do zastąpienia. Przykładami są określone opakowania porcji przypraw i sosów w gastronomii, miniaturowe opakowania kosmetyków w hotelach czy niektóre opakowania świeżych owoców i warzyw. Wyjątki mają obejmować sytuacje, w których jednorazowe opakowanie pozostaje konieczne ze względów zdrowotnych, higienicznych lub bezpieczeństwa żywności.

Konsekwencje dla przedsiębiorstw i konsumentów

Dla firm wdrożenie PPWR oznacza konieczność przeglądu całego portfolio opakowań. Analiza powinna objąć nie tylko zgodność materiałową, lecz także możliwość recyklingu, udział recyklatu, masę opakowania, poziom pustej przestrzeni, sposób znakowania oraz potencjał zastosowania systemów zwrotnych. Zmiany mogą wymagać nowych maszyn, modyfikacji linii produkcyjnych, współpracy z dostawcami i recyklerami, a także przebudowy procesów logistycznych.

Jednocześnie nowe przepisy tworzą przestrzeń dla innowacji. Wartość będą zyskiwać materiały łatwiejsze do recyklingu, rozwiązania monomateriałowe, opakowania modułowe, usługi mycia i redystrybucji, systemy kaucyjne oraz technologie umożliwiające śledzenie opakowań wielorazowych. Korzyścią dla przedsiębiorstw może być również większa harmonizacja wymagań na jednolitym rynku, dzięki której łatwiej będzie stosować ten sam projekt opakowania w kilku państwach UE.

Dla konsumentów zmiany będą widoczne przede wszystkim w postaci prostszych oznaczeń dotyczących segregacji, większej dostępności opakowań zwrotnych i mniejszej liczby niepotrzebnych elementów. Rozporządzenie wspiera także systemy kaucyjne. Państwa członkowskie mają do 2029 roku zapewnić co najmniej 90-procentową selektywną zbiórkę jednorazowych plastikowych butelek i metalowych puszek na napoje o pojemności do trzech litrów, chyba że odpowiedni poziom zostanie osiągnięty przy użyciu innych skutecznych rozwiązań.